Ffenestr goffa HMS Conway wedi'i datgelu mewn eglwys ar Ynys Môn

Roedd ffenestr wydr liw yn coffáu’r llong hyfforddi HMS Conway wedi cael ei dadorchuddio yn Eglwys Llanedwen, Llanfairpwllgwyngyll ar 18 Ebrill.

Roedd y seremoni yn cynnwys cysegru’r ffenestr a gosod baner Conway i orffwys. Caiff ei harwain gan y Parchg Simon Douglas Lane, caplan anrhydeddus HMS Conway.

Eglwys Llanedwen yw rhan o Ardal Weinidogaeth Bro Dwynwen yn Esgobaeth Bangor.

Mae’r gofeb yn adlewyrchu cysylltiad hir y llong â’r ardal. Am flynyddoedd lawer, byddai cadetiaid yn mynychu gwasanaethau yn Eglwys Llanedwen, gan gerdded o Blas Newydd i addoli ochr yn ochr ag Ardalydd Môn a’i aelwyd.

Roedd HMS Conway wedi’i hangori oddi ar Blas Newydd ar Afon Menai, ac yn flaenorol ger Glyn Garth oddi ar Fangor. Drylliwyd y llong ar y lan yn 1953 wrth gael ei thynnu i’w thrwsio.

Cafodd y ffenestr ei dylunio a’i chreu gan yr artist gwydr Jayne Ford. Mae’n cynnwys tri phanel, gyda delwedd ganolog o HMS Conway fel llong hwylio bren o’r llinell. Mae’r paneli ochr yn dangos gwylanod o amgylch mastiau’r llong, gan adlewyrchu traddodiad hirhoedlog bod y gwylanod yn ysbrydion cadetiaid a fu farw.

Cafodd y syniad hwn ei ddal mewn cerdd ym 1933, The Conway Gulls, gan y Bardd Llawryfog John Masefield, a oedd ei hun yn gyn-gadet. Er gwaethaf y llanast a achoswyd gan yr adar, ni chawsant erioed eu gyrru ymaith gan y rhai oedd ar fwrdd y llong. Bu HMS Conway yn llong hyfforddi o 1859 tan 1974, gan baratoi dros 11,000 o fechgyn rhwng 13 a 18 oed ar gyfer gyrfaoedd fel swyddogion yn y Llynges Frenhinol a’r Llynges Fasnachol.

Mae’r ffenestr newydd wedi’i hariannu gan Gyfeillion HMS Conway a chyn-gadetiaid. Mae ffenestri coffa tebyg eisoes wedi’u gosod ym Mhrïordy Penbedw, ar Bier Bangor ac ym Mhlas Newydd, pob un yn lleoliadau sy’n gysylltiedig â hanes y llong. Bydd baner las wedi’i haddasu, sy’n gysylltiedig â’r Llynges Wrth Gefn Frenhinol lle’r oedd cadetiaid Conway wedi’u cofrestru, hefyd wedi cael ei gosod i orffwys yn ystod y gwasanaeth. Cafodd model o’r llong, wedi’i roi gan Mr Matt Burrow DL, ei gyflwyno fel rhan o’r achlysur.

Dywedodd Alfie Windsor, Ymddiriedolwr Cyfeillion HMS Conway, “Roedd hyfforddiant Conway yn cael ei gydnabod fel un o’r goreuon yn y byd ac fe gynhyrchodd swyddogion ifanc o’r safon uchaf. Aeth ei chadetiaid ymlaen i fod yn forwyr blaenllaw ledled y byd, yn gapteniaid ar longau a fflydoedd. Buont yn byw bywyd o deyrngarwch a gwasanaeth i’w gwlad.

“Mae Cyfeillion HMS Conway yn bodoli i ddiogelu enw da a chof y llong a’i chadetiaid. Rydym eisoes wedi creu ffenestri coffa tebyg yn ei hen angorfeydd ar Afon Mersi, oddi ar Bier Bangor ac ym Mhlas Newydd. Mae ffenestr Eglwys Llanedwen yn uchafbwynt teilwng a theimladwy o’n hymdrechion.”

Ychwanegodd Alfie, “Mae cadetiaid Conway yn hynod falch o’u cysylltiad â Phlas Newydd ac Ynys Môn ac yn edrych yn ôl ar eu cyfnod ar y llong gyda hoffter a phleser mawr. Roedd yn fraint cael hyfforddi mewn amgylchedd mor brydferth. Eglwys Llanedwen oedd ein heglwys ni, felly, wrth i atgofion Conway ddirywio, mae’n galonogol gwybod y bydd cof y llong yn cael ei gadw’n barhaol drwy’r ffenestr wydr liw hon.”

Mae’r dadorchuddio yn nodi’r ychwanegiad diweddaraf at gyfres o gofebion sy’n cydnabod cysylltiadau hanesyddol y llong â’r Fenai a’r cymunedau cyfagos.