Pigion - Medi 2026

Anerchiad y Llywydd

Agorodd Archesgob Cymru, y Parchedicaf Cherry Vann, y cyfarfod hwn o’r Corff Llywodraethol gyda myfyrdod am yr hyn y mae’r Eglwys, yng Nghymru a ledled y byd wedi cael ei galw i’w wneud. Darllenodd ddarn o’r Actau am yr Eglwys Fore gan gyfaddef fod y darn yn “gryn her” iddi. Roedd y darn yn disgrifio “cymuned fywiog a Duw-ganolog” yn rhannu popeth gyda’i gilydd fel nad oedd neb yn mynd heb ddim. Yn y 2,000 o flynyddoedd ers hynny, ac wrth i’r Eglwys dyfu a lledaenu ledled y byd, mae wedi torri a hollti sawl gwaith, gan greu tua 45,000 o wahanol enwadau ledled y byd. “Allwn ni ddim mynd yn ôl i’r hyn sy’n ymddangos nawr yn ffordd hapus a syml o fod yn Eglwys”, meddai’r Archesgob Vann, ond mae’n rhaid i’r Eglwys fodern gadw at egwyddorion ein hynafiaid o’r ganrif gyntaf. Byw mor radical o wahanol i’w cymdeithas fel bod pobl yn sylwi. Tipyn o her, ond pan fyddwn ni’n llwyddo i wneud hyn, “mae’n rhodd nid yn unig i ni ond i’r byd”, meddai’r Archesgob Vann.

Rhaid i rannu fod yn rhan ganolog o hyn, rhannu ffydd ond hefyd adnoddau ac arian. Gall yr her hon ysgogi greddfau dynol ond roedd disgyblaeth Gristnogol yn ymwneud â dysgu bod yn “agored a hael” yn hytrach nag “amddiffynnol” gyda’n heiddo. Mae’r Eglwys yng Nghymru yn sefydliad, nid busnes, meddai’r Archesgob Vann. Ni ddylai fod yn “gangen o’r gwasanaethau cymdeithasol” chwaith, er gwaethaf yr alwad hunanamlwg i garu a gwasanaethu. Ond wnaeth Iesu ddim comisiynu ei ddisgyblion i ddatrys problemau’r byd ond i rannu’r Newyddion Da yn ei gylch: “Dyna sy’n trawsnewid bywydau pobl. Dyna’r rhodd, y trysor sydd gennym i’w gynnig i’r byd.” Roedd yn rhaid i hyn ddigwydd nid mewn gair yn unig, ond mewn gweithred hefyd.

Bu’r Archesgob Vann yn myfyrio ar y trosiadau o’r Eglwys fel halen, goleuni a burum, gan wrthod ffydd a oedd yn cael ei gorfodi trwy rym o blaid dylanwad a gwahoddiad. Yn ei hanogaeth, roedd am i’r darnau hyn o’r Actau wasanaethu fel templed ac ysbrydoliaeth i’r Eglwys ym mhopeth a wna, gan gynnwys yn ystod dyddiau nesaf y cyfarfod hwn o Gorff y Cynrychiolwyr.

Ar ôl cyfnod o fyfyrio mewn grwpiau bach, rhannodd rhai aelodau adborth ar araith yr Archesgob Vann. Siaradodd y Parch Andrew Lightbown (Mynwy) am wneud gweddi yn flaenoriaeth, ac adeiladu tuag at fwy o “degwch a chyfiawnder”.

Aeth Richard Parry (Abertawe ac Aberhonddu) ati i gyferbynnu gwaddol adeiladau’r Eglwys a’i gwir drysor, yr efengyl. Sut y gellir cefnogi’r clerigion i symud trwy’r “newid diwylliannol” hwn?

Gofynnodd Archddiacon Casnewydd, yr Hybarch James Henley (Mynwy), sut y gallai’r Eglwys yng Nghymru greu mwy o fannau “agored a gonest”, er mwyn sicrhau mwy o gonsensws ynglŷn â’r ffordd ymlaen.

Mewn ymateb, dywedodd yr Archesgob Vann fod yn rhaid i’r Eglwys fod yn onest â hi ei hun: “Mae’r gwaith o fod yn Gristion yn waith caled, os ydyn ni’n mynd i gymryd Iesu o ddifrif.” Roedd aberth ariannol yn her arbennig, yn enwedig i’r rheini ohonom yn y Gorllewin cyfforddus, gyda’i bwyslais ar brynwriaeth. Roedd hefyd angen i ni ddysgu ymhellach sut i ddysgu gyda’n gilydd a pharchu amrywiaeth barn, ond gan fod “o’r un meddwl”. Dechrau da, awgrymodd, fyddai gweld y gwahanol ddirprwyaethau esgobaethol y Bwrdd Llywodraethol yn trafod mewn grwpiau bach ac yn ystod y prydau bwyd.

Cyflwyniad ar addysg

Cyflwynodd Esgob Tyddewi, y Gwir Barchedig Dorrien Davies, ddiweddariad ar waith yr Eglwys mewn ysgolion. Dywedodd fod yr Eglwys yn gwasanaethu 27,000 o ddisgyblion mewn 141 o ysgolion gydag addysg, gofal a chefnogaeth bob dydd ledled Cymru. Roedd mwy na phump o’r ysgolion hyn yn sefydliadau Cymraeg eu hiaith. Yn ogystal â rhagoriaeth academaidd, roedd ysgolion yr eglwys yn ceisio sicrhau ffyniant dynol, cyfannol i blant o “bob cefndir a chrefydd fel y gall pawb gyflawni’r potensial a roddwyd iddynt gan Dduw”.

Roedd ysgolion eglwysig yn gweithio i wella eu llywodraethu ac roedd yr Eglwys yng Nghymru mewn partneriaeth ag Eglwys Loegr, wrthi’n cryfhau yr hyfforddiant i arweinwyr. Uchafbwynt arall oedd y gynhadledd genedlaethol yn Stadiwm Principality yng Nghaerdydd, meddai’r Esgob Davies, a oedd yn deyrnged i’r partneriaethau cryf y mae’r timau addysg wedi’u meithrin ledled Cymru.

Ond roedd ysgolion yn wynebu pwysau ariannol sylweddol, yn enwedig ysgolion bach gwledig, rhybuddiodd. Roedd amddiffyn statws ysgolion yr Eglwys yn her hefyd gan “na ellir ei gymryd yn ganiataol”. Rhaid i’r Eglwys barhau i fod yn wyliadwrus ac i amddiffyn gwerth addysg yr Eglwys yn gryf. Roedd llawer o awdurdodau lleol yn gwylio’n ofalus sut y gallai’r Eglwys gynnal ei hysgolion, meddai’r Esgob Davies. “Os ydym yn colli ein gafael ar ein hysgolion Eglwysig rydym yn colli gafael ar ddylanwad - mae’n bwysig bod y ffydd Gristnogol yn llosgi o fewn yr ysgolion yn ein gofal.”

Roedd yr ysgolion hefyd yn brwydro i recriwtio digon o benaethiaid a diwallu anghenion nifer cynyddol o ddisgyblion ag anghenion arbennig. Roedd cynghorau lleol yn tynnu “cymorth ariannol hanfodol” oddi wrth blant ag anghenion arbennig, meddai, ac ar adegau byddai’n rhaid i’r Eglwys gamu i’r adwy.

Mae’r Eglwys yn credu bod addysg yn fwy na chyrhaeddiad. Yn hytrach, mae a wnelo â ffynnu mewn gobaith, pwrpas a pherthyn – sef rhodd y mae’n rhaid i’r Eglwys barhau i’w chynnig i addysg yng Nghymru ac roedd yn bwysig amddiffyn hyn i’r dyfodol.

Dywedodd Lisa Taylor, cyfarwyddwr addysg y dalaith, fod ysgolion yr Eglwys yn gweithio bob dydd i geisio sicrhau nad oedd “unrhyw eneidiau coll”. Yna cyflwynodd fideo a wnaed gan rai o’r ysgolion am y profiad o gael eu harolygu gan yr Eglwys yng Nghymru, gan ganolbwyntio ar addoli ar y cyd, addysg grefyddol a gwerthoedd. Mae disgwyl i dri deg o arolygiadau o’r fath gael eu cynnal eleni, meddai Ms Taylor.

Trosglwyddodd yr awenau i Emily Lloyd, cynghorydd Corff y Cynrychiolwyr ar addysg grefyddol ac ethos Cristnogol, a ddywedodd nad oedd dull “un maint addas i bawb” o fyw ethos o’r fath. Fe’i cyflwynodd ar sail y pedwar gwerth ‘W’: welcome, welfare, worship a wisdom. Roedd hi’n helpu ysgolion i archwilio beth oedd lletygarwch a chynhwysiant Cristnogol yn ei olygu yn eu cyd-destun hwy, sut i wreiddio cariad a maddeuant yn eu cymuned, sut i feithrin cysylltiad â Duw a chyfleoedd ar gyfer twf ysbrydol, a sut i gynnwys y traddodiad Cristnogol yn eu cwricwlwm a’u haddysgu.

Yna clywodd yr aelodau gan ddirprwyaeth o Ysgol Gynradd Llangatwg ym Mhowys. Dywedodd y pennaeth Katherine Durbin ei bod yn derbyn llawer o gefnogaeth ac anogaeth trwy fod yn rhan o ysgol yr Eglwys yng Nghymru. Canmolodd Ms Lloyd a oedd wedi helpu ei hysgol i ddatblygu ei chwricwlwm Crefydd, Gwerthoedd a Moeseg (RVE) a sefydlu pwyllgor moeseg o ddisgyblion, a rhannodd rhai o’r disgyblion wahanol elfennau o’u hymgysylltiad â’r maes gyda Chorff y Cynrychiolwyr.

Yna cafwyd perfformiad gan blant o ysgol yr Eglwys arall yn y Barri a’r sefydliad iSingPOP – sy’n gweithio gydag ysgolion i rannu cariad Duw trwy gerddoriaeth – a buon yn canu caneuon yr oedden nhw wedi’u dysgu fel rhan o’r prosiect hwn.

Duncan Dormor

Yna cyflwynwyd y Bwrdd Llywodraethol i waith yr asiantaeth genhadaeth Anglicanaidd USPG. Esboniodd Ysgrifennydd Cyffredinol USPG, y Canon Ddr Duncan Dormor, fod ei sefydliad wedi’i wreiddio’n ddwfn ar draws y Cymundeb Anglicanaidd (yn wir roedd ei ragflaenwyr wedi sefydlu lleiafrif mawr o Eglwysi Anglicanaidd dramor) ond ei fod bellach yn ymwneud â gweithwyr lleol yn hytrach nag anfon cenhadon o’r Gorllewin i bedwar ban byd. Roedd USPG hefyd wedi’i integreiddio i’r Eglwys yng Nghymru, gydag esgob pob esgobaeth yn is-lywyddion y gymdeithas.

Heddiw, roedd USPG yn canolbwyntio ar ddatblygu diwinyddiaeth a litwrgi Anglicanaidd brodorol ac ailfframio cenhadaeth o amgylch lletygarwch, undod a chyfiawnder gwneud iawn. Roedd gwreiddiau imperialaidd y Cymundeb Anglicanaidd hefyd yn rhan anochel o stori USPG, ychwanegodd Dr Dormor, ond heddiw mae’n ceisio helpu taleithiau Anglicanaidd ledled y byd i “brofi undod dyfnach yng Nghrist a bod yn ffynonellau o drawsnewidiad” yn eu cymunedau eu hunain. Roedd USPG yn mentora a chefnogi diwinyddion ifanc y tu hwnt i Ewrop, yn rhoi adnoddau i golegau diwinyddol a’u harweinwyr, ac yn cynnull cynadleddau rhyngwladol i fynd i’r afael â phynciau anodd gan gynnwys hanes y fasnach gaethweision.

Roedd gwaith hefyd ar y gweill i gefnogi esgobion benywaidd yn Affrica, helpu taleithiau i gymryd rhan mewn prosiectau cyfiawnder hinsawdd, a mynd i’r afael â throsglwyddo HIV o’r fam i’r plentyn. Roedd USPG yn berchen ar blanhigfa gaethweision yn Barbados am 120 o flynyddoedd ac roedd ymhell i mewn i brosiect cyfiawnder gwneud iawn gwerth £7m i geisio gwneud iawn am yr hanes erchyll hwn, ychwanegodd Dr Dormor. Gwahoddodd yr esgobaethau i gysylltu ag ef os oedd yna brosiectau cenhadaeth “pwrpasol” y gallai USPG eu helpu i’w sefydlu.

Gofynnodd Heather Payne (Llandaf) i Dr Dormor sut beth oedd “dadbacio Ewroganolrwydd anystyriol” mewn gwirionedd. Dywedodd fod hyn yn her, ond roedd yn cynnwys creu mannau gonest lle gallai pobl o bob cwr o’r byd leisio eu cyd-destunau. “Mae’n estyniad o’r busnes bugeiliol hwnnw o wrando go iawn”. Roedd hefyd angen addasu i wahanol ffyrdd o weithio, gan gynnwys pethau fel sut y byddai cyfarfodydd yn cael eu trefnu. Roedd y Parch Sarah Prosser (Mynwy) wedi bod yn gweithio gydag USPG ac wedi bod yn teithio dramor ers peth amser, a theimlai fod y gwaith yn ei “hymestyn” ac yn ei hysbrydoli.

Adroddiad Corff y Cynrychiolwyr

Ailgyflwynwyd dyfodol cyllid yn yr Eglwys i’r Bwrdd Llywodraethol gan yr Athro Medwin Hughes, cadeirydd Corff y Cynrychiolwyr, wrth iddo rannu adroddiad blynyddol Corff y Cynrychiolwyr. Tynnodd yr Athro Hughes sylw yn benodol at yr adroddiad archwilio “diamod” a gafodd y sefydliad yn gynharach yr haf hwn. Adroddodd Corff y Cynrychiolwyr warged bach o £900,000, ar ôl trosiant mwy o £2.9m yn 2024, meddai’r Athro Hughes. Roedd gwariant wedi cael ei docio’n sylweddol o £4m, gan gydbwyso incwm a gwariant unwaith eto. Ond roedd sefyllfa ariannol Corff y Cynrychiolwyr yn seiliedig i raddau helaeth ar ei asedau a’i fuddsoddiadau, ac er bod enillion buddsoddi yn is nag yn 2024, dyma brif ysgogiad twf ariannol yr Eglwys (gan gwmpasu 94% o incwm Corff y Cynrychiolwyr). Roedd cynllun pensiwn y staff hefyd wedi gwella dros amser. Atgoffodd yr Athro Hughes yr aelodau hefyd fod cynllun pensiwn y clerigion yn rhan o fuddsoddiadau Corff y Cynrychiolwyr, ac y dylent - pa bynnag benderfyniadau a fyddai’n cael eu gwneud ynghylch diwygio trefniadau ariannu yn yr Eglwys - sicrhau eu bod yn deg i’r clerigion sydd wedi ymddeol.

Roedd Corff y Cynrychiolwyr wedi cael gwybod gan ei gynghorwyr ariannol allanol mai cyfradd alldynnu o 4% o’i fuddsoddiadau oedd y lefel gynaliadwy uchaf, meddai’r Athro Hughes. Roedd yr egwyddor o fyw oddi ar elw’r buddsoddiad yn unig heb orfod cyffwrdd â’r asedau sylfaenol yn hanfodol, meddai wrth y Bwrdd Llywodraethol. “Gallai mynd y tu hwnt i lefelau alldynnu cynaliadwy wanhau sefyllfa ariannol hirdymor yr Eglwys.” Ar ôl cynnwys rhwymedigaethau pensiwn a chyllid wrth gefn, roedd Corff y Cynrychiolwyr yn anelu at gyfanswm o ryw £800-900m o fuddsoddiadau, fel y gallai’r Eglwys barhau trwy gydol amodau economaidd heriol i’r dyfodol. Ond cydnabu ei bod yn hanfodol addysgu ardaloedd gweinidogaeth a oedd yn cael trafferthion ariannol pam fod yn rhaid i Gorff y Cynrychiolwyr gadw “cannoedd ar filiynau yn y coffrau”, oherwydd gallai fod yn anodd i’w glywed.

Roedd sefyllfa bresennol Corff y Cynrychiolwyr yn bodloni’r lefel isafswm angenrheidiol, ond byddai alldyniadau cyfalaf wedi’u cynllunio yn lleihau gwerth y portffolio buddsoddi yn y blynyddoedd i ddod, rhybuddiodd yr Athro Hughes. Mae wedi gofyn i staff Corff y Cynrychiolwyr ddod o hyd i £5m mewn toriadau ar wariant, gyda £1m arall i’w thorri o gyllideb Athrofa Padarn Sant yn benodol.

Roedd y gwaith o graffu’n annibynnol ar Gorff y Cynrychiolwyr yn treiddio ymhellach nag erioed, gan adolygu ei reolaeth risg yn arbennig. Byddai adolygiadau yn y dyfodol yn archwilio rheolaethau ariannol, diogelu a mwy. Roedd Cronfa Twf yr Eglwys wedi’i hoedi ers cyfarfod diwethaf y Bwrdd Llywodraethol ym mis Ebrill, wrth i sgyrsiau ehangach am gyllid yr Eglwys gael eu cynnal.

Ni chafwyd unrhyw drafodaeth, a phleidleisiwyd dros dderbyn adroddiad Corff y Cynrychiolwyr.

Yna cyflwynodd yr Athro Hughes ddogfen o’r enw papur Cyllido’r Dyfodol, a oedd yn archwilio diwygiadau i gyllid yr Eglwys y galwyd amdanynt yn y lle cyntaf gan gynnig mewn cyfarfod blaenorol o’r Bwrdd Llywodraethol. Roedd ymgynghoriad anffurfiol wedi bod ar y gweill, gan gynnwys Mainc yr Esgobion, ers peth amser bellach ond nid oedd cynigion ffurfiol wedi’u cyd-lunio eto. Yn hytrach, dywedodd yr Athro Hughes ei fod eisiau rhannu mwy o syniadau ac opsiynau presennol Corff y Cynrychiolwyr gyda’r aelodau.

Roedd Corff y Cynrychiolwyr wedi clywed galwad am fwy o gefnogaeth ariannol yn uniongyrchol i’r esgobaethau a’r ardaloedd gweinidogaeth, yn ogystal â Chronfa Twf yr Eglwys, meddai. Roedd pob esgob wedi dweud wrtho fod perygl gwirioneddol y byddai eu hesgobaethau’n anhyfyw mewn dim o dro, ond hyd yn oed wrth i’r niferoedd sy’n mynychu ostwng, eu bod eisiau cadw’r strwythurau presennol. “Rwy’n parchu hynny, ac felly mae ein gwaith wedi bod o fewn y paramedrau hynny,” meddai. Rhaid i unrhyw gyllid ychwanegol i ardaloedd gweinidogaeth ddod trwy’r esgobaethau: “Heb esgobaethau gwydn, bydd yr ardaloedd gweinidogaeth yn ei chael hi’n anodd.”

Y cwestiwn oedd sut: a ddylai’r sefyllfa bresennol barhau, lle mae esgobaethau yn ymgeisio yn erbyn ei gilydd am gyllid untro ar gyfer prosiectau, neu a ddylai’r Eglwys roi cyllid clir, cyson i bob esgobaeth? “Rhannu cyffredinol, neu ddosbarthiad wedi’i dargedu?”. Roedd Corff y Cynrychiolwyr eisoes yn gwario y tu hwnt i’w fodd, a byddai cynyddu’r dosbarthiad y tu hwnt i’r hyn a oedd eisoes wedi ymrwymo iddo o dan Gronfa Twf yr Eglwys yn llyncu ei gronfeydd wrth gefn (ac felly’n lleihau’r arian sydd ar gael i genedlaethau’r dyfodol).

Roedd sicrhau tegwch o un genhedlaeth i’r llall yn hanfodol ac yn fater o stiwardiaeth. Nid yw’r arian sydd ar gael heddiw wedi’i gynhyrchu gan y genhedlaeth hon yn unig ac felly nid ein harian ni ydyw i’w wario i gyd, dadleuodd yr Athro Hughes. Does neb eisiau bod yr “Eglwys gyfoethocaf yn y fynwent”, cyfaddefodd, ond roedd hyn yn methu’r pwynt.

Yn y rhuthr i wasgu mwy o arian allan o Gorff y Cynrychiolwyr nawr i ariannu gweinidogaeth heddiw, nid oedd digon o fyfyrio diwinyddol rhagblaen wedi bod ynghylch pa fath o Eglwys yr oedd y Bwrdd Llywodraethol yn meddwl y dylai fod yn y dyfodol. Nid mater o wario yn erbyn cynilo ydoedd, ond ar beth i wario’r adnoddau.

Roedd Corff y Cynrychiolwyr wedi dewis ysgwyddo costau yswiriant adeiladau ar gyfer pob ardal weinidogaeth, am byth, gan arbed £17,000 y flwyddyn ar gyfartaledd. Ond er mwyn osgoi risgiau ariannol pellach i’r dalaith, rhaid ystyried cau Cronfa Twf yr Eglwys yn gynnar, rhybuddiodd. Byddai hyn yn amhoblogaidd, heb os, gyda’r esgobaethau hynny a oedd eto i elwa arno, cyfaddefodd yr Athro Hughes. Ond pe bai’r £70m sy’n weddill o’r Gronfa yn cael ei ail-bwrpasu i’w roi’n uniongyrchol i’r esgobaethau dros y 5 mlynedd nesaf, byddai pob un yn derbyn rhwng tair a chwe miliwn o bunnoedd yn ychwanegol o’i gymharu â’r cymorth presennol yr oeddynt yn ei dderbyn gan Gorff y Cynrychiolwyr.

Dylai hefyd fod yna arian ychwanegol i bob esgobaeth, ar gyfer y cyfnod 2033-40, i gwmpasu gweddill y “cyfnod pontio”, gan roi’r sefydlogrwydd i bob esgobaeth wneud cynlluniau tymor hwy, ac os oedd angen, “tocio i dyfu”, meddai’r Athro Hughes. Byddai pob esgobaeth yn derbyn rhwng £8m a £13m gan Gorff y Cynrychiolwyr yn y cyfnod 2027-40, buddsoddiad o £129m. Byddai’r cynnig hwn yn gweld cyllid uniongyrchol pob esgobaeth yn mwy na dyblu o’r hyn yr oeddent yn ei ddisgwyl ar hyn o bryd. Dim ond ffigurau bras oedd yma, ond roedd yn dangos sut yr oedd Corff y Cynrychiolwyr yn ceisio ymateb i alwadau gan y Bwrdd Llywodraethol am fwy o arian.

“Yn sicr, byddai’n benderfyniad anodd dod â Chronfa Twf yr Eglwys i ben, ond ar y pwynt hwn yn ein hanes, beth sy’n cael yr effaith fwyaf?” Byddai hyn yn creu amser i esgobaethau gryfhau, cytuno ar flaenoriaethau lleol, a datblygu partneriaethau ar gyfer cynllun tymor hwy i’r dyfodol. Ac os oes angen i bethau newid yn y dyfodol, byddai hyn yn caniatáu i genedlaethau’r dyfodol ddewis strategaethau newydd gan gynnal “tegwch rhyng-genhedlaeth”. Ond roedd angen trafodaethau pellach o hyd am “siapio Eglwys y dyfodol”, dywedodd yr Athro Hughes, y tu hwnt i’r mater syml o sut i dalu am bethau. Efallai y gellid cynnull sesiwn untro arbennig o’r Bwrdd Llywodraethol y flwyddyn nesaf at y diben hwn.

Nododd Archddiacon Caerfyrddin, yr Hybarch Ddr Matthew Hill (Tyddewi), nad oedd tair esgobaeth wedi elwa ar Gronfa Twf yr Eglwys eto, gan gynnwys ei esgobaeth ef, ac os oedd y Gronfa i gael ei dirwyn i ben, pam na ellid torri cyllid a oedd eisoes wedi’i gymeradwyo ar gyfer prosiectau presennol a gymeradwywyd mewn mannau eraill hefyd.

Dywedodd y Parch Ddr Sue Hurrell (Llandaf) fod prosesau cystadleuol wedi golygu rhywfaint o wastraff gan mai dim ond un prosiect o blith llawer a allai ennill, ond dywedodd y byddai model esgobaethol fel y’i brasluniwyd gan yr Athro Hughes yn arwain at linellau atebolrwydd gwell.

Gofynnodd Archddiacon Llanelwy, yr Hybarch Andy Grimwood, ble y gallai ddod o hyd i gofnod o flaenoriaethau’r Eglwys yng Nghymru wedi’u nodi. A hyd nes y byddai’r rheini wedi’u pennu’n glir, byddai’r sgwrs am sut i wario arian yn “rhoi’r cart o flaen y ceffyl”.

Roedd y Parch Andrew Lightbown (Mynwy) yn poeni bod gwleidyddiaeth a chenhadaeth yr Eglwys yn cael eu drysu. Doedd dosbarthu’r arian yn gyfartal ar draws Cymru gyfan ddim yn gwneud synnwyr, awgrymodd. “Mae angen i ni fod yn deg i bobl, nid i esgobaethau - rydyn ni’n gwasanaethu teyrnas nid strwythur sefydliadol.” Roedd perygl o “ddeuoliaeth ffug”, gydag arian yn gallu cael ei ddosbarthu trwy’r esgobaethau ac ar ffurf grantiau uniongyrchol.

Dywedodd Esgob Llanelwy, y Gwir Barchedig Gregory Cameron, fod ei bryderon wedi cael eu lleddfu gan yr Athro Hughes, a chroesawodd yr alwad i wneud mwy o waith diwinyddol i bennu hanfod bodolaeth yr Eglwys a beth yr oedd yn cael ei galw i fod. Yr esgobaeth oedd y lle gorau i reoli a chyfeirio gwariant, dadleuodd.

Dywedodd yr Archddiacon Cenhadol yn esgobaeth Tyddewi, yr Hybarch Mones Farah, y byddai’n rhaid i ardaloedd gweinidogaeth deimlo budd yr arian ychwanegol hwn hyd yn oed os cafodd ei ddosbarthu’n wreiddiol i’r esgobaeth. Anogodd yr ymgynghoriad i fynd y tu hwnt i’r deiliaid grym arferol o fewn yr Eglwys.

Roedd y Parch Richard Wood (Bangor) yn siomedig nad oedd gan yr Eglwys unrhyw syniad sut yr oedd pethau arni o ran gwneud disgyblion, gan nad oedd wedi trafferthu archwilio’r cwestiwn ers blynyddoedd. Cyn dewis model ariannu penodol, roedd yn hanfodol i’r Bwrdd Llywodraethol ystyried pa fath o eglwys oedd hi a pha fath o eglwys y dymunai fod.

Gofynnodd y Parchedig Ganon Stuart Elliott (Bangor) pa fath o fuddsoddiad a fyddai’n cael yr effaith orau o safbwynt gwneud disgyblion. Dim ond pan oedd hynny wedi’i sefydlu y dylid mynd i’r afael â’r cwestiwn o beth allai’r Eglwys ei fforddio.

Dywedodd yr Esgob Davies y dylai cais ei esgobaeth am Gronfa Twf yr Eglwys gael gwrandawiad teg ymhen hir a hwyr, hyd yn oed os oedd y gronfa wedi’i rhewi ar hyn o bryd. Serch hynny, croesawodd yr argymhellion a gynigiwyd gan yr Athro Hughes, a oedd yn cyd-fynd â chynllun “tocio am dyfiant” Tyddewi (a oedd wedi nodi 30 o eglwysi y gellid eu cau, gyda 53 arall wedi’u dewis ar gyfer twf). Dangosodd cyfrifiad mewnol ei esgobaeth ei hun fod presenoldeb mewn eglwys bellach wedi rhagori ar y ffigurau a gyrhaeddodd cyn Covid: “Mae Duw ar waith!”

Dywedodd y Parch Geraint John (Llandaf) na fyddai rhaniad cyfartal rhwng y chwe esgobaeth yn deg, yn enwedig gan nad oedd rhai wedi derbyn arian gan Gronfa Twf yr Eglwys eto. Dylid ceisio tegwch, yn hytrach na chydraddoldeb llym.

Dadleuodd Ian Loynd (Mynwy) fod ariannu’r esgobaeth yn golygu ariannu’r ardaloedd gweinidogaeth, ac na ddylid ystyried bod y ddau yn gwrthdaro.

Gofynnodd y Parch Steven Brett (Tyddewi) pam nad oedd lleihau nifer yr esgobaethau yn ystyriaeth, gan ystyried bod ardaloedd gweinidogaeth eisoes yn cael y dasg o gyfuno adnoddau a chau eglwysi nad oeddynt yn dwyn ffrwyth.

Gofynnodd Archddiacon Cymoedd Gwent, yr Hybarch Stella Bailey (Mynwy), a ellid rhagamcanu llwybr presennol aelodaeth a rhoddion yr Eglwys i 2040, yn hytrach na chymryd yn ganiataol pe bai mwy o arian yn cael ei daflu at y broblem y byddai pethau’n gweithio allan. “Gadewch i ni fod yn realistig ac yn onest gyda ni ein hunain,” dadleuodd, gan gynnwys gofyn cwestiynau treiddgar am faint o glerigion oedd eu hangen.

Nododd y Parch Emma Dale (Llanelwy) nad oedd rhoi’r gorau i Gronfa Twf yr Eglwys yn golygu bod yn rhaid i esgobaethau roi’r gorau i wario eu harian ar brosiectau arloesol.

Anogodd y Parch Ruth Rowan (Llandaf) y Bwrdd Llywodraethol i fabwysiadu rhai “marcwyr ffordd” fel y gellid asesu ymhen pum mlynedd neu ddeng mlynedd a oedd y cyllid pontio newydd hwn yn gweithio yn unol â’r gobaith.

Dywedodd y Canon Ddr Mark Clavier (Abertawe ac Aberhonddu) fod eglwysi lleol yn llawer rhy ddibynnol ar eraill i ddod i ddatrys eu problemau. Os oedd arian yn brin, y lle gorau i’w godi oedd trwy dyfu’r gynulleidfa a chynyddu’r cyfraniadau. “Yn y pen draw, mae’n fater o ffydd.”

Dywedodd Archddiacon Meirionnydd, yr Hybarch Robert Townsend (Bangor), fod llawer o’i ardaloedd gweinidogaeth yn “nesáu at ymyl y dibyn”, ac y bydd y rhan fwyaf o glerigion ei esgobaeth wedi gorfod ymddeol erbyn i’r cyfnod pontio hwn yn 2040 ddod i ben. Roedd yn rhaid i’r Eglwys ddargyfeirio rhywfaint o’i chyllid yn y dyfodol i hybu galwedigaethau, lleyg ac ordeiniedig.

Roedd Julia Schultz (Bangor) yn synnu faint yr oedd yr Eglwys yn dibynnu ar ei buddsoddiadau, yn hytrach nag ar weddi ac ar bobl.

Wrth ymateb i’r ddadl, dywedodd yr Athro Hughes ei fod wedi clywed y “brys” gan yr esgobaethau, a chanmolodd “onestrwydd y ddadl”.

Adroddiad Mainc yr Esgobion

Cyflwynodd yr Esgob Cameron yr adroddiad gan Fainc yr Esgobion, gan ddechrau gyda gwaith ar uniadau o’r un rhyw. Roedd yr esgobion wedi gobeithio gweld y ddarpariaeth dros dro bresennol ar gyfer bendithio uniadau o’r un rhyw yn troi’n barhaol eleni (fel y digwyddodd ym mis Ebrill), ac yna y byddai deddfwriaeth ar gyfer priodas o’r un rhyw yn cael ei chyflwyno y flwyddyn nesaf. Fodd bynnag, ni fydd yr ymagwedd hon yn gweithio mwyach, oherwydd am resymau cyfreithiol cymhleth, mae’n rhaid i’r Bwrdd Llywodraethol gael cymeradwyaeth llywodraeth San Steffan i’w fil yn gyntaf. Roedd cwestiynau eraill ynghylch pa mor gyflym y gallai litwrgi newydd gael ei gyflwyno, yn dilyn cyfraith sy’n newid y sefyllfa athrawiaethol. Roedd hefyd yn bwysig bod y broses hon yn parhau gyda’r ysbryd presennol o barch a goddefgarwch i’r rhai sy’n anghytuno â’r diwygiadau hyn, yn hytrach na “ras wib i’r llinell derfyn”.

Mae’r esgobion yn bwriadu dirnad y ddiwinyddiaeth “o blaid ac yn erbyn newid” dros y flwyddyn nesaf gyda’r Bwrdd Llywodraethol, ac yna symud ymlaen yn ddiweddarach gyda deddfwriaeth a gaiff ei llywio gan hyn. Byddai hyn yn golygu y byddai angen mwy o amser i gyflawni newid sylweddol, ond byddai'n sicrhau bod unrhyw newidiadau a gyflwynir i’r Bwrdd Llywodraethol wedi'u hystyried yn drylwyr.

Cyfeiriodd yr Esgob Cameron hefyd at yr arolwg lles clerigion, a thalodd y fainc deyrnged i weinidogion gweithgar yr Eglwys. Cafwyd rhai newidiadau hefyd gyda chysylltiadau eciwmenaidd yr Eglwys, a oedd i’w hadrodd, yn fwyaf arbennig y saib yng ngweithgarwch y comisiwn sy’n goruchwylio’r cyfamod a gytunwyd yn ôl yn y 1970au gan sawl enwad mawr yng Nghymru ond sydd bellach wedi’i ddisodli yn bennaf gan waith Cytun.

Cododd hefyd ganllawiau newydd gan y Comisiwn Cydraddoldeb a Hawliau Dynol (EHRC) ar ddarpariaeth gyhoeddus ar gyfer pobl drawsryweddol. Dywedodd yr Esgob Cameron eu bod wedi ceisio amddiffyn aelodau traws o’r Eglwys a oedd yn teimlo’n ddryslyd am y newidiadau hyn, ond mynnodd nad oedd y fainc yn ceisio osgoi gofynion cyfreithiol y Ddeddf Cydraddoldeb fel yr oedd rhai wedi eu cyhuddo.

Yna siaradodd Bec Murphy, pennaeth Adnoddau Dynol yr Eglwys, yn fyr ar yr arolwg lles clerigion, gan esbonio bod gweithgor wedi’i sefydlu i fwrw ymlaen ag argymhellion o ganfyddiadau’r arolwg dros y 12 mis nesaf. Roedd arolwg lles newydd ar gyfer gweinidogion nad ydynt yn gyflogedig hefyd ar y gweill.

Roedd Hannah Rowan (Llandaf) yn teimlo wedi ei “thristau ac yn drallodus” gan benderfyniad yr esgobion i ohirio cyflwyno deddfwriaeth ar gyfer priodas o’r un rhyw. Cwestiynodd faint o ddadleuon y Bwrdd Llywodraethol y gellid eu defnyddio i fesur cryfder y teimladau ar y mater hwn, a gofynnodd am fwy o fanylion ar sut y byddai’r ddadl y flwyddyn nesaf ar ddiwinyddiaeth priodas yn cael ei threfnu.

Roedd yr Archddiacon Hill yn gwrthwynebu rhannu safbwyntiau ar briodas o’r un rhyw yn ddeuaidd, gyda’r safbwynt blaengar yn cael ei osod yn erbyn y safbwynt traddodiadol. Croesawodd waith pellach ar ddiwinyddiaeth priodas, gan nodi nad oedd pawb yn credu bod priodas yn sacrament, a allai effeithio ar y ddadl.

Gofynnodd Dr Hurrell a fydd penderfyniad “mewn egwyddor” yn cael ei wneud yn gynt gan y Bwrdd Llywodraethol, hyd yn oed pe bai ei weithredu’n cymryd mwy o amser na’r disgwyl. Anogodd aelodau hefyd i siarad yn ofalus iawn am y drafodaeth ddadleuol a chymhleth ynghylch toiledau i bobl draws.

Holodd Dr Payne a allai’r gweithgor hefyd archwilio lles corfforol (neu fel arall) clerigion, nid iechyd meddwl a lludded yn unig.

Dywedodd y Canon Lightbown y dylid clywed lleisiau eciwmenaidd yr enwadau sydd eisoes yn caniatáu priodas o’r un rhyw yn y sgwrs hon. “Mae’n rhaid i ni gydnabod nad Anglican yw Duw,” ychwanegodd, gan alw am fod yn fwy agored i ddysgu gan wahanol Eglwysi.

Dywedodd y Canon Wood y gallai egluro pwrpas a chyfeiriad strategol yr Eglwys effeithio’n sylweddol ar les clerigion.

Roedd y Parch Sarah Rosser (Mynwy) wedi cael digon o hyfforddiant ar les fel ymgeisydd i’r offeiriadaeth, fel curad a bellach fel offeiriad. “Rydyn ni i gyd yn gwybod beth sydd angen i ni ei wneud,” meddai, ond os nad oedd y pethau hyn yn digwydd roedd rhesymau da dros hynny. Nid mwy o hyfforddiant ac addysg oedd yr ateb. Roedd rhywfaint ohono yn ymwneud â strwythurau a dirywiad sefydliadol.

Croesawodd y Parch Melanie Prince (Tyddewi) y gweithgor newydd ar les, a gofynnodd a allai ystyried darpariaeth ymarferol a oedd yn gweithio go iawn ar gyfer gwyliau clerigion. Roedd dim ond cael cyfarwyddyd dro ar ôl tro i “gymryd eich amser i ffwrdd” ddim yn helpu heb system i alluogi i hynny ddigwydd. Gofynnodd beth fyddai’r saib ar y Cyfamod yn ei olygu i weinidogion Eglwysi Rhyddion gyda Chaniatâd i Wasanaethu.

Gofynnodd Ms Rowan yn yr un modd a oedd litwrgi Cyfamod yn parhau i fod wedi’i awdurdodi yn ystod saib fel hyn, a nododd hefyd nad oedd canllawiau’r Comisiwn Cydraddoldeb a Hawliau Dynol yn gyfystyr â chyfraith newydd ac anogodd yr esgobion i barhau i amddiffyn “urddas pobl draws”. Roedd hi hefyd wedi clywed amrywiaeth o safbwyntiau ar ddiwinyddiaeth priodas dros y blynyddoedd, ac wedi gwrthsefyll rhannu hyn yn ddeuaidd, o blaid y newid v y rhai yn erbyn y newid.

Dywedodd Ms Schultz ei bod yn rhyddhad bod y drafodaeth ar briodas o’r un rhyw wedi cael ei harafu er mwyn creu mwy o amser i fyfyrio ar yr egwyddorion ehangach sy’n sail i’r drafodaeth hon. Roedd angen mwy o adnoddau diwinyddol ar lawer o blwyfolion i’w helpu i ymgysylltu.

Wrth ymateb i’r cwestiynau, dywedodd yr Esgob Cameron ei fod wedi’i gysuro gan ystyriaeth bwyllog a dirnadaeth y Bwrdd Llywodraethol. Cyfaddefodd ei fod yn teimlo “allan o’i ddyfnder” ar y cwestiynau traws, a dywedodd hefyd y byddai’r fainc yn gwrando’n astud ar bryderon eraill ynghylch priodas o’r un rhyw a lles clerigion. Eglurodd na fyddai oedi’r Cyfamod yn effeithio ar realiti cyfreithiol mewn eciwmeniaeth, o safbwynt cyfnewidrwydd gweinidogion neu litwrgi. Gresynai’n fawr fod yna oedi i ddeddfwriaeth priodas o’r un rhyw, ond dywedodd ei bod yn bwysig ei wneud yn iawn yn hytrach na bwrw iddi’n fyrbwyll. Sicrhaodd bawb nad bwriad y cynllun i gyflwyno arbenigwyr allanol yn sesiwn mis Ebrill oedd sefydlu trafodaeth ddeuaidd, ond yn hytrach cynnal sgwrs fwy anffurfiol, gan gynnwys cwestiynau gan aelodau’r Bwrdd Llywodraethol.

Synod Sanctaidd

Ar noson Medi 9, teithiodd y Corff Llywodraethol i Gadeirlan Casnewydd ar gyfer Gân Gorawl, gwasanaeth a oedd yn cynnwys synod sanctaidd a welodd etholiad Esgob newydd Bangor, y Parchedig Dr Manon Ceridwen James, yn cael ei gadarnhau'n swyddogol.

Helen Paynter

Yna gwahoddodd yr Archesgob Vann y Parch Ddr Helen Paynter, cyfarwyddwr gweithredol y Ganolfan Astudio’r Beibl a Thrais, rhan o Goleg Bedyddwyr Bryste, i siarad â Chorff y Cynrychiolwyr ar Genedlaetholdeb Cristnogol. Dywedodd Dr Paynter fod Cenedlaetholdeb Cristnogol yn achosi bygythiadau gwirioneddol i gydlyniant cymdeithasol a hyd yn oed i ddemocratiaeth Prydain. Soniodd am gynnydd grwpiau asgell dde eithafol yn chwifio croesau yn ystod protestiadau ers 2015, a bod hynny wedi ffrwydro yn ystod y tair blynedd diwethaf. Dywedodd fod pobl a ddaeth i brotestiadau o’r fath, gan gynnwys rali dan arweiniad Tommy Robinson yn 2024, wedi dod am bob math o resymau, ond ei bod hi’n fwy pryderus am y ffigyrau Cristnogol ymylol a wahoddwyd i siarad o’r platfform am “ryfel gyda’r Mwslim” ac am wneud Prydain yn wlad Gristnogol unwaith eto. Y mudiad diweddaraf oedd y grŵp parafilwrol, y Fyddin Wladgarol Gristnogol, dan arweiniad ‘Danny Tommo’. Dywedodd Dr Paynter fod hon yn “foment beryglus iawn”, gan fod y ‘fyddin’ hon wedi cofrestru 45,000 o bobl o fewn ychydig wythnosau.

Roedd Cenedlaetholdeb Cristnogol yn ymwneud â llawer mwy na chrefydd yn unig, ychwanegodd, roedd yn cyffwrdd â phryderon symbolaidd, mythegol, ethnig a diwylliannol hefyd. Rhybuddiodd hefyd ynghylch terminoleg, labeli a pholareiddio cynyddol rhwng y cymedrolwyr ar y chwith a’r dde o’r sbectrwm gwleidyddol. Er bod Cenedlaetholdeb Cristnogol America yn wahanol i’w gefnder Prydeinig, roedd yna fudiadau efengylaidd mawr a oedd yn helpu i ledaenu syniadau ar draws yr Iwerydd, meddai. Roedd gan lawer o gredinwyr dilys safbwyntiau gwleidyddol ar fewnfudo, dylanwad Cristnogol mewn cymdeithas, priodas o’r un rhyw, rhywedd, materion diwedd oes, ac roedd grwpiau asgell dde eithafol yn eu defnyddio i ddenu Cristnogion i’w mudiadau.

Mae rhai gweithredwyr gwleidyddol eisiau adeiladu hygrededd iddyn nhw eu hunain, tra bod grwpiau Cristnogol yn dymuno adeiladu grym neu ddylanwad, ac felly maen nhw’n cydweithio gyda’i gilydd i hyrwyddo eu safbwyntiau cyffredin i’r boblogaeth ehangach, gan ddenu Cristnogion sy’n credu a Christnogion mewn enw sy’n “agored i’r safbwyntiau hyn”. Er mwyn ymateb i hyn, roedd yn rhaid i’r Eglwys fyfyrio yn ddiwinyddol ar y materion penodol hyn, yn ogystal ag yn ehangach ar bolareiddio, y berthynas rhwng yr eglwys a’r wladwriaeth, goblygiadau bugeiliol y foment ddiwylliannol hon a mwy. Rhaid i eglwysi alluogi eu haelodau i gael digon o ddyfnder diwinyddol i “arogli drwg yn y caws” pan fydd sloganau fel “Crist yn Frenin” yn cael eu taflu o gwmpas mewn gwleidyddiaeth. Dylai mynychwyr eglwysi hefyd fynd i’r afael ag “eithafion problemus” eu hideoleg eu hunain, yn hytrach nag ymosod ar aelodau mwyaf radical yr ochr arall, meddai Dr Paynter.

Gofynnodd Barney Hawthorne (Llandaf) am y cyfryngau cymdeithasol, a allai fod yn ffynhonnell polareiddio ond hefyd yn gyfrwng da i fynegi negeseuon gwirioneddol Gristnogol. Dywedodd Dr Paynter y byddai wrth ei bodd yn gweld eglwysi yn defnyddio straeon a’r cyfryngau ar-lein i ennill calonnau a meddyliau.

Dywedodd Ms Dale fod llawer yn gwyro tuag at y dde eithafol oherwydd eu bod yn teimlo wedi’u hanwybyddu, ac felly roedd hi’n bwysig bod pobl yn gallu datgan eu hofnau heb farn. Roedd llawer yn hapus i feirniadu Mwslimiaid cymedrol am beidio â siarad am Isis, ac felly nawr roedd hi’n bryd i Gristnogion herio eu heithafwyr eu hunain.

Dywedodd Dr Paynter fod llawer o siaradwyr yng ngwasanaeth carolau Mr Robinson wedi siarad am y teimlad o gael eu heithrio gan enwadau prif ffrwd.

Dywedodd y Parch Matthew Davis (Mynwy) ei fod wedi gweld cynnydd mewn pobl sy’n archwilio ffydd o safbwynt gwleidyddol asgell dde eithafol, a bod hynny’n aml yn gorgyffwrdd â theorïau cynllwyn digyswllt.

Gofynnodd y Parch Ben Jones (Abertawe ac Aberhonddu) a oedd unrhyw ymchwil wedi’i wneud i pam mae pobl gyffredin yn cael eu denu fwyfwy at safbwyntiau eithafol, a sut y gellid atal hyn.

Dywedodd Dr Paynter fod tuedd fyd-eang tuag at eithafiaeth, ac esboniodd hefyd sut y gallai “gweithredwyr drygionus” ddefnyddio dieithrwch dwfn ac argyfwng economaidd i wneud lleiafrifoedd ethnig yn fychod dihangol.

Dywedodd Mr Loynd fod pobl ifanc mewn tlodi yn hynod agored i gael eu radicaleiddio i’r dde eithafol, ac roedd yn rhaid i’r Eglwys wneud yn well na nhw.

Cytunodd Dr Paynter, a dywedodd ei bod yn hanfodol parhau i fuddsoddi mewn gwaith ieuenctid.

Dywedodd y Parch Ruth Coombs (Llandaf) nad oedd cymdeithas yn dda am wrando ar y rhai a oedd yn wahanol, a dywedodd “mae’n rhaid i hyn fod yn ddechrau ar alwad i weithredu i’r Eglwys”.

Dywedodd Dr Paynter fod yn rhaid i eglwysi fod yn ddigon dewr i gynnal sgyrsiau gyda phobl maen nhw’n anghytuno â nhw.

Soniodd yr Archddiacon Bailey am rai o’i ffrindiau ar-lein a oedd wedi cael eu denu at safbwyntiau fwyfwy eithafol gan y cyfryngau cymdeithasol. Dywedodd Dr Paynter fod hon yn her enfawr, ond efallai y daw amser i dynnu’n ôl yn broffwydol o fannau o’r fath mewn protest am y ffordd roeddynt yn meithrin radicaleiddio.

Y Rhwydwaith Arloesi ac Efengylu

Cyflwynodd Esgob Abertawe ac Aberhonddu, y Gwir Barchedig John Lomas, gyflwyniad ar y Rhwydwaith Arloesi ac Efengylu drwy fyfyrio ar y gwahanol fathau o dwf sydd yna o fewn yr Eglwys, boed yn dwf ysbrydol neu o ran niferoedd, gan ddefnyddio stori adferiad Pedr yn Efengyl Ioan. “Un o brif alwadau yr Eglwys yw tyfu a dwyn ffrwyth, i fynd allan i’r byd a chamu i’r anhysbys,” meddai.

Yna gwyliodd yr aelodau fideo o Eglwys St Thomas yn Abertawe, yn myfyrio ar dwf o ran ymddiriedaeth y gymuned, twf o ran presenoldeb a thwf mewnol o ran gweinidogion. Roedd y ficer yno yn annog mwy o hyder wrth wahodd pobl i’r eglwys a hyder yng ngrym pregethu’r efengyl.

Dywedodd y Parch Emma Ackkland, caplan Esgob Llandaf, ei bod yn gwybod bod rhai yn ofni’r syniad o fynd ar drywydd twf. Bu’n aelod o Gomisiwn y Cymundeb Anglicanaidd a oedd wedi archwilio twf, ac a oedd wedi mynd ymhell y tu hwnt i wneud yr eglwys yn fwy neu’n fwy niferus. Gall eglwysi dyfu o ran niferoedd heb dyfu mewn disgyblaeth nac aeddfedrwydd, esboniodd. Roedd yn ymwneud â chymryd rhan yng ngwaith Duw o dyfu’r Deyrnas. Roedd gwaith y Comisiwn, o’r enw Vision36, yn ganlyniad i wrando ar draws y byd, ac roedd bellach yn targedu plannu neu adnewyddu miliwn o gynulleidfaoedd newydd yn fyd-eang. “Ni all yr Eglwys dyfu os nad ydym ni, ei haelodau, hefyd yn tyfu,” meddai. Byddai mabwysiadu Vision36 yn golygu gofyn beth yr oedd Duw yn gwahodd yr Eglwys i dyfu i fod, yma yng Nghymru.

Yna gwyliodd yr aelodau fideo arall am eglwys wledig “yng nghanol unman”, a oedd hefyd wedi gweld twf o tua thri neu bedwar aelod yn mynychu unwaith y mis. Sawl blwyddyn yn ôl roedd y ficer wedi ysgrifennu pregeth i gyhoeddi cau’r eglwys, ond bob tro y daeth i’w phregethu roedd teulu newydd wedi cyrraedd. Ysgogodd hyn daith i dyfu’r gynulleidfa gyda mentrau newydd, gan ddenu mwy fyth o bobl, wrth i’r eglwys ddewis aros yn y pentref hyd yn oed wrth i bob adeilad a sefydliad cymunedol arall gau.

Dywedodd y Parch Dr Jordan Hillebert, cyfarwyddwr ffurfiant ar gyfer y weinidogaeth yn Athrofa Padarn Sant, nad oedd twf yn cael ei drin fel pwnc ar wahân yn y coleg. Nid oherwydd nad oedd yn bwysig, ond oherwydd ei fod yn treiddio i bopeth a oedd yn digwydd yn Athrofa Padarn Sant. Roedd twf yn golygu twf personol fel dilynwyr Iesu a thwf corfforaethol yr Eglwys fel corff Iesu. Roedd hyn yn rhywbeth yr oeddynt yn ceisio ei feithrin yn eu myfyrwyr, a rhywbeth y byddai’r myfyrwyr wedyn yn ei arwain yn eu cymunedau eu hunain pan fyddent yn rhan o’r weinidogaeth. Roedd twf yr eglwys y tu hwnt i reolaeth ddynol – yn hytrach roedd yn rhodd gan Dduw, meddai Dr Hillebert, a rhaid i eglwysi ganolbwyntio’n llwyr ar gynnal eu hiechyd ysbrydol a byddai twf yn dilyn.

Yna treuliodd yr aelodau amser mewn grwpiau bach wrth eu byrddau i drafod efengylu a thwf. Mewn eiliad fer o adborth wedyn, rhannodd aelodau arwyddion o dwf yn eu meysydd gweinidogaeth eu hunain, gan annog pobl i edrych ar y pethau da a oedd eisoes yn digwydd. Siaradodd eraill am y rhwystrau i ddatblygu cynulleidfaoedd, a sut i gyflwyno newid heb golli aelodau presennol.

Adroddiad y Pwyllgor Sefydlog

Cyflwynwyd yr adroddiad gan Tim Llewellyn, cadeirydd y pwyllgor sefydlog, gan dynnu sylw at waith gan y grŵp croesawu anabledd a oedd bellach ar y gweill. Yna cynigiodd argymhellion yr adroddiad, sef rhai newidiadau i’r canllawiau diogelu taleithiol, gan ailddatgan sut yr oedd gan bawb yn yr Eglwys rywfaint o gyfrifoldeb am ddiogelu. Cafodd hyn ei basio gan yr aelodau, yn ogystal ag ail argymhelliad i gymeradwyo’r adroddiad.

Yn ddiweddarach, cyflwynodd Mr Llewellyn ail adroddiad ar faterion cyfreithiol a llywodraethu gan y pwyllgor. Cyflwynodd nifer o argymhellion, gan ddechrau drwy ofyn am wiriadau cefndir gorfodol ar gyfer penodiadau uwch (o ganlyniad i adolygiad Anthony Pierce). Nododd Ms Rowan y byddai’r newid hwn yn berthnasol nid yn unig i esgobion a cholegau etholiadol ond i bob uwch swyddog esgobaethol a benodwyd yn yr Eglwys.

Dywedodd Deon Casnewydd, y Gwir Barchedig Ian Black, ei fod ef a’i holl gydweithwyr yn yr eglwys gadeiriol wedi’u penodi ar ôl prosesau agored gan gynnwys hysbysebion yn y cyfryngau, ac roedd yn cefnogi’r cynnig yn llawn, gan ddweud y byddai’n creu cronfa well o ymgeiswyr. Cafodd y cynnig ei basio.

Cynigiodd Mr Llewellyn welliant i’r cyfansoddiad i ganiatáu terfyn amser o bedwar mis ar golegau etholiadol yn hytrach na dau fis, a gafodd ei basio yn ddiwrthwynebiad.

Yna cyflwynodd ei drydydd cynnig, i greu mwy o hyblygrwydd o safbwynt lleoliad coleg etholiadol archesgobol, a gafodd ei basio yn ddiwrthwynebiad.

Roedd y pedwerydd cynnig yn mynd i’r afael â chynnig aelodau preifat, a fyddai’n caniatáu i gynigion gael eu cyflwyno gyda llai o rybudd, a chafodd ei basio yn ddiwrthwynebiad.

Byddai’r pumed cynnig yn rhoi hwb i faint o aelodau cyfreithiol gymwysedig o dribiwnlysoedd disgyblu a fyddai’n cael eu penodi i ddelio â chynnydd mewn achosion. Cafodd hwn hefyd ei basio yn ddiwrthwynebiad.

Y chweched argymhelliad oedd cymeradwyo’r adroddiad yn ei gyfanrwydd.

Dychwelodd Ms Rowan i’r podiwm i nodi, er bod y newidiadau diogelu a gymeradwywyd yn gynharach yn effeithio’n gyfreithiol ar uwch benodiadau esgobaethol yn unig, y dylid eu cymhwyso’n wirfoddol i unrhyw un sy’n recriwtio mewn ardal weinidogaeth hefyd.

Cytunodd yr Esgob Lomas â hyn, gan ddadlau ei bod yn ymddangos ar hyn o bryd mai'r unig bobl na ellir ymddiried ynddynt oedd yr esgobion a’r uwch-arweinwyr esgobaethol. Nid oedd unrhyw ddarpariaeth yn yr Eglwys i symud pobl o'u swyddi yn dilyn penodiadau gwael, problem a oedd yn llawn mor wael â recriwtio gwael. Galwodd am gyflwyno rhyw fath o gyfnod prawf. Yna pasiwyd y cynnig i gymeradwyo’r adroddiad.

Hawl i Holi

Roedd y cwestiwn cyntaf gan Hannah Wilkinson (Tyddewi) yn gofyn faint o glerigion cyflogedig, digyflog ac wedi ymddeol a oedd ym mhob esgobaeth a yn swyddfa’r dalaith, yn ogystal â faint o staff a oedd yn derbyn tâl nad oeddynt yn staff clerigol.

Esboniodd Esgob Llandaf, y Gwir Barchedig Mary Stallard, mai dim ond cipolwg ar y sefyllfa ar 13 Awst eleni oedd y ffigurau y byddai’n ei rhannu â’r Corff Llywodraethol. Yn swyddfa’r dalaith roedd un clerig cyflogedig (yr Archesgob Vann), tra yn Abertawe ac Aberhonddu roedd 48 o glerigion cyflogedig a 18 digyflog (gyda 95 o glerigion pellach wedi ymddeol a oedd yn dal ar waith, a 33 o staff cyflog heb eu hordeinio).

Ym Mynwy roedd 49 o glerigion cyflogedig a 12 clerig digyflog, naw clerig wedi ymddeol ac 11 o staff lleyg a oedd yn derbyn tâl. Yn Llandaf, roedd 99 o glerigion cyflogedig a 18 o glerigion digyflog, 190 o glerigion wedi ymddeol, ac 20 o staff lleyg a oedd yn derbyn tâl.

Yn Nhyddewi, roedd 79 o glerigion cyflogedig a 29 digyflog, 52 o glerigion wedi ymddeol ac 17 aelod o staff lleyg a oedd yn derbyn tâl. Ym Mangor, roedd 35 o glerigion cyflogedig a 13 o glerigion digyflog, 20 o glerigion wedi ymddeol ac 17 o staff lleyg a oedd yn derbyn tâl. Yn Llanelwy roedd 70 o glerigion cyflogedig a 12 o glerigion digyflog, 143 o glerigion wedi ymddeol a 17 o staff lleyg a oedd yn derbyn tâl. Ar ben hynny, roedd swyddfa’r dalaith yn cyflogi 60 o bobl yn llawn amser, pump arall yn rhan-amser a dau aelod o staff ordeiniedig cyflogedig, gyda Padarn Sant yn cyflogi 32 o staff llawn amser, 14 rhan-amser a chwe aelod o staff ordeiniedig cyflogedig. Dywedodd yr Esgob Stallard ei bod yn gwerthfawrogi mai’r bwriad y tu ôl i’r cwestiwn oedd gofyn faint o glerigion a oedd gan yr Eglwys a faint y gallai eu fforddio, ond hefyd faint o rolau lleyg â thâl oedd eu hangen. Byddai dehongli’r ffigurau hyn yn gymhleth, meddai, oherwydd byddent yn codi mwy o gwestiynau yn ddi-os. Dywedodd Ms Wilkinson ei bod wedi gofyn y cwestiwn oherwydd bod cymaint o bobl yn cwyno bod gormod o staff yn yr esgobaeth, felly roedd yn ddiolchgar am yr eglurhad.

Daeth yr ail gwestiwn gan yr Archddiacon Grimwood, a ddilynodd gwestiwn o 2022 trwy ofyn a oedd y cynllun pensiwn clerigion wedi’i dynnu o asedau cyffredinol Corff y Cynrychiolwyr.

Mewn ymateb, esboniodd Archddiacon Tyddewi, yr Hybarch Paul Mackness, fod cyngor cyfreithiol wedi cadarnhau nad oedd angen gwahanu’r cynllun pensiwn o’r portffolio buddsoddi ehangach. Roedd cadw rhwymedigaethau pensiwn o fewn y gronfa fuddsoddi wedi cynhyrchu mwy o enillion na phe baent wedi cael eu gwahanu i’w cronfa ar wahân eu hunain, ychwanegodd, ond nid oedd cael eu cynnwys yn y gronfa gyffredinol yn golygu nad oeddynt yn cael eu diogelu.

Gofynnodd yr Archddiacon Grimwood sut y gellid diogelu’r arian heb wahanu cyfreithiol.

Daeth y trydydd cwestiwn gan y Canon Justin Davies (Abertawe ac Aberhonddu) a nododd nad oedd adnoddau na strwythur ledled y dalaith i gefnogi gweinidogaeth gyda phlant a phobl ifanc, a gofynnodd a allai’r Corff Llywodraethol a Chorff y Cynrychiolwyr ymrwymo i greu strategaeth dalaith a ariennir yn briodol ar gyfer y weinidogaeth hon.

Mewn ymateb, dywedodd yr Esgob Stallard fod rhwydwaith o weithwyr plant ac ieuenctid ar gael ar draws y dalaith, a bod trafodaeth ar y gweill i greu model newydd o atebolrwydd ac arweinyddiaeth ar gyfer y maes hwn. Tynnodd sylw hefyd at y rhaglen ‘Growing Faith’ gan y Gymdeithas Genedlaethol. Nid oedd y gwaith wedi cael ei anghofio, mynnodd.

Daeth y pedwerydd cwestiwn gan Tony Mullins (Llandaf) a ofynnodd am ddiweddariad gan y pwyllgor sefydlog ar ei drafodaethau ar ddileu’r terfynau oedran ar ddal swydd. Mewn ymateb, dywedodd Mr Llewellyn fod hyn wedi’i drafod ond nad oedd y pwyllgor am wneud unrhyw newidiadau ar hyn o bryd. Roedd cynnig aelodau preifat yn opsiwn i Mr Mullin os oedd am fwrw ymlaen â hyn.

Dywedodd Mr Mullins mewn ymateb nad oedd Iesu wedi rhoi terfyn oedran ar ei ddisgyblion ac roedd “yn ei chael hi’n anodd iawn derbyn rhagfarn ar sail oedran o unrhyw fath”.

Cynnig Aelodau Preifat

Cynigiodd yr Archddiacon Grimwood gynnig aelodau preifat a oedd yn gofyn i Gorff y Cynrychiolwyr gyflwyno opsiynau ar sut i godi cyflogau a phensiynau clerigion fel eu bod yn cyfateb i’r cyfraddau uwch sydd ar gael yn Eglwys Loegr, a hefyd cynlluniau ar gyfer “cynllun tai ymddeol cynaliadwy ac urddasol i glerigion”. Pwysleisiodd nad oedd yn gofyn yn benodol am gyflog cyfartal â Lloegr, ond bod costau i gyflawni hyn yn cael eu trafod mewn cyfarfod o’r Corff Llywodraethol yn y dyfodol. Roedd cadw a recriwtio mwy o glerigion yn her gan fod mwy a mwy yn edrych dros y ffin i sicrhau cyflog uwch, meddai. Mae llawer o glerigion o’i genhedlaeth ef ac iau wedi gorfod cymryd pensiynau preifat ychwanegol i sicrhau ymddeoliad gweddus, gan ofni na fyddai darpariaeth yr eglwys yn ddigon wrth i gostau gofal godi. Byddai rhywfaint o gymorth gyda chostau tai wrth ymddeol yn helpu i roi tawelwch meddwl i glerig.

Eiliwyd y cynnig gan Anna Cory (Llandaf). Roedd hi’n gwerthfawrogi’r pwysau ariannol yn yr Eglwys, ac nad oedd disbyddu cronfeydd wrth gefn Corff y Cynrychiolwyr i roi hwb i gyflogau a phensiynau yn strategaeth hirdymor. Ond dywedodd fod yn rhaid i ddarpariaeth yn y dyfodol fod yn rhan o’r ddadl ehangach ynghylch cyllid yn yr Eglwys. Bydd gwaith plwyf yn Lloegr gyda gwell cyflog a phensiwn yn demtasiwn cynyddol i offeiriaid Cymreig sydd dan bwysau caled.

Croesawodd y Canon Elliott y cynnig, yn enwedig yr elfennau sy’n ymwneud â thai ymddeol. Dywedodd y byddai rhan gyntaf y cynnig yn agor “nyth cacwn”, gan fod cyflogau Lloegr yn cael eu hariannu’n rhannol gan ffioedd plwyfi a dderbyniwyd gan eu plwyfi.

Dywedodd yr Archddiacon Bailey fod curadiaid Cymru yn derbyn cyflog o £26,474, tra bod yr isafswm cyflog cenedlaethol ar gyfer gweithiwr llawn amser yn ddim ond £36 yn llai na hynny. Pe baent yn yr Alban, byddai’r un curad yn cael £32,742 (sy’n cynyddu drwy gydol y guradiaeth) ac yn Lloegr roedd curadiaid yn derbyn £33,350. Gallai, fe allai curadiaid dderbyn ffioedd ond yn sicr nid ar gyfradd o £6,000 y flwyddyn, meddai. Sut y gellid annog galwadau mewn sefyllfa o’r fath? Ond roedd hefyd yn gwybod bod llawer o esgobaethau Lloegr yn cael trafferth talu’r cyflogau uwch newydd ac yn adolygu niferoedd eu clerigion fel ymateb.

Byddai’r Parch Robert Moore (Tyddewi) yn pleidleisio o blaid y cynnig, ond anogodd Gorff y Cynrychiolwyr i adolygu pethau’n ehangach na cheisio cyflogau a oedd yn gyfartal â rhai Eglwys Loegr. Cwestiynodd hefyd a oedd y cymariaethau ag Eglwys Loegr yn wirioneddol ‘tebyg am debyg’, ac nid oedd yn argyhoeddedig mai sicrhau cydraddoldeb â Lloegr ddylai fod y nod. Roedd ffyrdd eraill o wella sefyllfa clerigion a oedd yn mynd y tu hwnt i roi hwb i gyflogau a phensiynau, megis lleihau costau clerigion trwy wella effeithlonrwydd ynni mewn ficerdai.

Cododd Ms Rowan fater absenoldeb rhiant, a gofynnodd a allai’r ddarpariaeth fod yn gydradd ar gyfer clerigion a oedd i ffwrdd o’r gwaith am resymau eraill. Dim ond 18 wythnos o dâl llawn a dderbyniodd tra ar absenoldeb rhiant, tra bod rhai esgobaethau Lloegr cyfagos yn cynnig hyd at 52 wythnos.

Dywedodd Mr Lightbown, a hyfforddwyd ac a ordeiniwyd yn Lloegr, na fyddai’n croesi’r ffin dim ond er mwyn derbyn cyflog uwch. Nododd nad yw clerigion Lloegr yn cadw ffioedd y plwyf fel y mae clerigion yng Nghymru yn ei wneud, a hefyd fod mynd i’r afael â biliau ynni mewn tai a oedd yn rhan o’r swydd, nad oedd ficeriaid yn eu dewis, yn ffordd arall o wella’r sefyllfa.

Gofynnodd y Parch Adam Pawley (Llanelwy) a ellid archwilio cydraddoldeb rhwng yr esgobaethau hefyd, yn ogystal â gyda Lloegr - gan ddweud na allai llawer o glerigion fyth wneud digon o angladdau neu briodasau i gyrraedd y gwahaniaeth mewn cyflogau.

Dywedodd Mr Llewellyn fod y cynnig wedi’i gyfeirio at Gorff y Cynrychiolwyr ond pe bai’n llwyddo, oni’r esgobaethau fyddai’n ysgwyddo’r gost yn y pen draw?

Cefnogodd Mr John y cynnig, gan ddweud na ellir gwahanu tai oddi wrth ddarpariaeth pensiwn. Nid oedd yn berffaith, ond roedd yn fan cychwyn da i ddechrau meddwl am sut i ofalu’n iawn am glerigion yr Eglwys.

Dywedodd y Parch Jonathan Durley (Llandaf) fod angen strwythur tecach o fewn yr Eglwys, gan fod rhai clerigion yn ennill symiau enfawr o’u ffioedd plwyf tra bod eraill yn cael trafferth dal dau ben llinyn ynghyd.

Dywedodd Robert Evans (Mynwy) fod angen mwy o glerigion yn llawn cymhelliant, sy’n cael eu talu’n dda, a galwodd am adolygiad priodol o gyflogau clerigion yn hytrach na’r cynnig tameidiog hwn. Ni fyddai’n rhad nac yn hawdd, ond roedd angen newid sylfaenol.

Rhoddwyd y cynnig i bleidlais a chafodd ei basio bron yn unfrydol.

Cod Ymddygiad

Yna cynigiodd Mr Llewellyn bennod newydd o’r cod ymddygiad i glerigion sy’n mynd i’r afael ag uniondeb ariannol. Bu’n destun ymgynghoriad yn gynharach eleni, gan arwain at dorri’r trothwy ar gyfer derbyn rhoddion o £500 i £200. “Gall arian arwain mor hawdd at berthynas yn troi’n un gymhleth iawn yn gyflym,” rhybuddiodd. Roedd yn rhaid i glerigion a gweinidogion lleyg trwyddedig gynnal ymddygiad o safon uchel a chael eu hamddiffyn rhag embaras, meddai.

Dywedodd Dean Black fod bwlch ymddangosiadol yn y ffordd roedd deoniaid yn adrodd am unrhyw roddion. Dywedodd Mr Llewellyn fod hynny wedi’i adael heb ei ddatrys gan fod yn rhaid i’r esgobion benderfynu ar y ffordd orau o ymdrin â hyn.

Cymeradwywyd y cod ymddygiad gan y Corff Llywodraethol.

Ffarwelio

Yna arweiniodd yr Archesgob Vann gyfarchion ffarwelio â chyn Archddiacon Aberhonddu, yr Hybarch Alan Jevons, a wasanaethodd ar nifer o bwyllgorau a byrddau yn ystod ei ddegawdau o weinidogaeth ac sydd bellach wedi ymddeol. Talodd deyrnged hefyd i gyn-Ddeon Tyddewi, y Parch Sarah Rowland-Jones, sydd wedi symud yn nes at ei theulu ac yn ôl i weinidogaeth blwyf. Diolchodd hefyd i’r aelodau hynny o’r Corff Llywodraethol yr oedd eu tymor yn dod i ben.